(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    


॥ श्रीः ॥
9.51. अध्यायः 051
Mahabharata - Shalya Parva - Chapter Topics
देवलजैगीषव्ययोश्चरित्रकीर्तनम्॥ 1 ॥ बलभद्रस्यादित्यतीर्थात्सोमतीर्थगमनम्॥ 2 ॥


Mahabharata - Shalya Parva - Chapter Text

वैशम्पायन उवाच। 9-51-0x(5207)(63085)
तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः।
गार्हिस्थ्यं धर्ममास्थाय ह्यसितो देवलः पुरा॥ 9-51-1(63086)
धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो यज्ञशीलो महातपाः।
कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु॥ 9-51-2(63087)
अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।
प्रियाप्रिये तुल्यवृत्तिर्यमवत्समदर्शनः॥ 9-51-3(63088)
काञ्चने लोष्ठके चैव समदर्शी महातपाः।
देवानपूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सह।
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः॥ 9-51-4(63089)
ततोऽभ्येत्य महाभाग योगमास्थाय भिक्षुकः।
जैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः॥ 9-51-5(63090)
देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिः।
योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः॥ 9-51-6(63091)
तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम्।
देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः॥ 9-51-7(63092)
एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत्॥ 9-51-8(63093)
जैगीषव्यो मुनिस्तं तु ददर्शाथ स केवलम्।
आहारकाले मतिमान्परिव्राड् जमेजय॥ 9-51-9(63094)
उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम्।
गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा॥ 9-51-10(63095)
देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत।
ऋषिदृष्टेन विधिना समा बहीः समाहितः॥ 9-51-11(63096)
कदाचित्तस्य नृयते देवलस्य महात्मनः।
चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम्॥ 9-51-12(63097)
समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम।
न चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किञ्चन॥ 9-51-13(63098)
एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम्।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलं॥ 9-51-14(63099)
गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां परिम्।
जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्रतं प्रागेव भारत॥ 9-51-15(63100)
ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथामितप्रभः।
कथं सिक्षुरचं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च॥ 9-51-16(63101)
इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदा।
स्नात्वा सखुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप सः॥ 9-51-17(63102)
कृतजxxxxx श्रीमानाश्रयं च जगाम ह।
xxxxxxxxxx गृहीत्वा जनमेजय॥ 9-51-18(63103)
ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिः।
xxxxxxxxx तत्र जैगीषव्यमपश्यत॥ 9-51-19(63104)
न व्याहरति चैवेनं जैगीषव्यः कथञ्चन।
xxxxxxxx वसति स्म महातपाः॥ 9-51-20(63105)
तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सामरे सागरोपमम्।
प्रविष्टxxxxx चापि पूर्वमेव ददर्श सः॥ 9-51-21(63106)
xxxxx देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान्।
xxxxxxx तपसो जैगीषव्यास्व योगजम्॥ 9-51-22(63107)
चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः।
मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथंन्वयम्॥ 9-51-23(63108)
एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः।
उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशाम्पते।
जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जैगीषव्यस्य देवलः॥ 9-51-24(63109)
सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान्।
जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत॥ 9-51-25(63110)
ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः।
अपश्यद्वै दिवं यातं जैगीषव्यं स देवलः॥ 9-51-26(63111)
तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत।
पितृलोकाच्च तं यातं याम्यं लोकमपश्यत॥ 9-51-27(63112)
`तस्मादादित्यलोकं च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत।'
तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम्।
व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं स देवलः॥ 9-51-28(63113)
लोकान्समुत्पतन्तं तु शुभानेकान्तयाजिनाम्।
ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्ततश्चाप्युत्पपात ह॥ 9-51-29(63114)
दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः।
तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम्।
व्रजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितम्॥ 9-51-30(63115)
चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः।
तेषां स्थानं ततो यतां तथाऽग्निष्टोमयाजिनाम्॥ 9-51-31(63116)
अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनः।
तत्स्थानमनुसम्प्राप्तमन्वपश्यत देवलः॥ 9-51-32(63117)
वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम्।
आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत॥ 9-51-33(63118)
यजन्ते राजसूयेन पुण्डरीकेण चैव ये।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः॥ 9-51-34(63119)
अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च।
आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत॥ 9-51-35(63120)
सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः॥ 9-51-36(63121)
द्वादशाहैश्च सत्रैश्च यजन्ते विविधैर्नृप।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः॥ 9-51-37(63122)
मैत्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च।
सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः॥ 9-51-38(63123)
रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः।
तानिं सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः॥ 9-51-39(63124)
आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम्।
लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः॥ 9-51-40(63125)
त्रील्लोँकान्प्रवरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा।
पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत॥ 9-51-41(63126)
ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः।
नान्वपश्यत लोकस्थमन्तर्हितमरिन्दम॥ 9-51-42(63127)
सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः।
प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम्॥ 9-51-43(63128)
असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान्।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मचारिणः॥ 9-51-44(63129)
जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसन्तु तपोधनाः।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे॥ 9-51-45(63130)
सिद्धा ऊचुः। 9-51-46x(5208)
शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत।
जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोक्षयम्॥ 9-51-46(63131)
वैशम्पायन उवाच। 9-51-47x(5209)
स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मचारिणाम्।
असिता देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च॥ 9-51-47(63132)
ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह।
न देवलगतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन।
ब्रह्मणः सदने विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान्॥ 9-51-48(63133)
वैशम्पायन उवाच। 9-51-49x(5210)
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः।
आनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह॥ 9-51-49(63134)
स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतङ्गवत्।
प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः॥ 9-51-50(63135)
ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तया।
दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्॥ 9-51-51(63136)
ततोऽब्रविन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः।
विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम्।
मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम्॥ 9-51-52(63137)
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः।
विधिं योगस्य परमं कार्याकार्यस्य शास्त्रतः॥ 9-51-53(63138)
सन्नाये कृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः।
सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा॥ 9-51-54(63139)
सन्न्यासे कृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह।
ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति॥ 9-51-55(63140)
देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा।
दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे॥ 9-51-56(63141)
ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत।
पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः॥ 9-51-57(63142)
पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः।
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते॥ 9-51-58(63143)
ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः।
मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किन्नु श्रेयस्करं भवेत्॥ 9-51-59(63144)
इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम।
त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत्॥ 9-51-60(63145)
एवमादीनि सञ्चिन्त्य देवलो निश्चयान्वितः।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत॥ 9-51-61(63146)
ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः।
जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः॥ 9-51-62(63147)
अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तथा।
जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम्॥ 9-51-63(63148)
तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः।
नैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम्॥ 9-51-64(63149)
नातः परतरं किञ्चित्तुल्यमस्ति प्रभावतः।
तेजसस्तपसश्चास्य योगस्य च महात्मनः॥ 9-51-65(63150)
एवं प्रभावो धर्मात्मा जैगीषव्यस्तथाऽसितः।
तयोरिदं स्थानवरं तीर्थं चैव महात्मनोः॥ 9-51-66(63151)
तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा
दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यः।
अवाप्य धर्मं परमार्थकर्मा
जगाम सोमस्य महाxxxxxxर्थम्। ॥ 9-51-67(63152)

इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 51 ॥

Mahabharata - Shalya Parva - Chapter Footnotes
9-51-7 नैवापुञ्चत धर्मतः इति छ.पाठः॥ 9-51-8 न्यतिक्रमत् व्यत्यक्रामत्॥ 9-51-16 असितप्रभ इति छ.पाठः॥ 9-51-46 भूतार्थं यथाभूतार्थम्॥ 9-51-47 उत्पपात ब्रह्मलोकं गन्तुमिति शेषः। पपात च गगनात्॥ 9-51-54 सर्वाः क्रिया उत्सर्गेष्ठ्यादयः॥ 9-51-56 मोक्षं सन्न्यासं त्यक्तुं मनो दधे। उत्सृष्टा नामग्नीनां पुनराधानं कर्तुमैच्छत्॥ 9-51-66 असितो देवल॥ 9-51-51 एकपञ्चाशत्ततोऽध्यायः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.